Last updated: 20 พ.ค. 2569 | 12 จำนวนผู้เข้าชม |
การตรวจสอบ Horizontal Collimation Error (ค่าคลาดเคลื่อนของแนวเล็งในแกนนอน) เป็นกระบวนการพื้นฐานที่ช่างสำรวจรังวัดควรทำก่อนเริ่มงานทุกครั้ง โดยเฉพาะเมื่อ Theodolite ถูกเคลื่อนย้ายระยะไกล ตกกระแทก หรือไม่ได้ใช้งานเป็นเวลานาน ค่าคลาดเคลื่อนชนิดนี้คือมุมระหว่างแนวเล็ง (Line of Sight) กับแกนนอนแนวระดับ (Horizontal Axis หรือ Trunnion Axis) ที่ไม่ตั้งฉากกันสมบูรณ์ ส่งผลให้มุมราบที่อ่านได้คลาดเคลื่อนเป็นสองเท่าของค่า Collimation จริงเมื่ออ่านเพียงหน้าเดียว ซึ่งหากปล่อยทิ้งไว้จะสะสมเป็นความคลาดเคลื่อนรวมในงาน Traverse และงาน Stake Out
เมื่อแนวเล็งไม่ตั้งฉากกับแกนนอน การอ่านมุมราบหน้าซ้าย (Face Left, FL) และหน้าขวา (Face Right, FR) ส่องเป้าหมายเดียวกันจะต่างกัน 180° บวกด้วย 2 เท่าของค่า Collimation Error (c) ตามสูตร:
c = [(FR − FL ± 180°)] ÷ 2
โดยค่า c ที่ยอมรับได้ขึ้นอยู่กับชั้นความแม่นยำของกล้อง ตามแนวทาง ISO 17123-3 (Field procedures for testing geodetic and surveying instruments — Theodolites) หากค่า c เกินสองเท่าของ Standard Deviation ของกล้อง ต้องทำ Adjustment หรือส่งสอบเทียบ
Procedure:
1) ตั้ง Theodolite บนขาตั้งกล้องในพื้นที่มั่นคง ปรับระดับด้วย Plate Level ให้ฟองอากาศอยู่กึ่งกลางในทุกทิศทาง
2) เลือกเป้าหมายชัดเจน ระยะ 50–100 เมตร อยู่ในระนาบใกล้แนวระดับเพื่อลดผลของ Vertical Index Error
3) ส่องเป้าด้วยหน้ากล้องซ้าย (FL) อ่านค่ามุมราบ บันทึก HL
4) Plunge กล้อง (พลิกกล้องผ่านแนวดิ่ง) แล้วหมุนตัวกล้อง 180° เล็งเป้าเดิม อ่านค่ามุมราบ บันทึก HR
5) คำนวณ c จากสูตรข้างต้น ทำซ้ำอย่างน้อย 3 ชุด เฉลี่ยค่า c
Tolerance/Spec: สำหรับ Theodolite ความแม่นยำเชิงมุม 2″ ค่า c ที่ยอมรับมักอยู่ในช่วง ±5″ ถึง ±10″ และสำหรับกล้อง 5″–7″ ยอมรับช่วง ±10″ ถึง ±20″ ตามคู่มือผู้ผลิตหลัก (Sokkia, Topcon, Leica, Nikon) หากค่า c เกินช่วงนี้ ต้องปรับด้วยสกรู Reticle หรือใช้ฟังก์ชัน Collimation Adjustment ของกล้องดิจิทัล
ข้อควรระวัง: หากตรวจสอบกลางแดดร้อนจัด การหักเหของอากาศ (Atmospheric Refraction) จะทำให้ค่า c แกว่ง ควรทำในช่วงเช้าหรือเย็น และหลีกเลี่ยงการเล็งผ่านพื้นคอนกรีตที่ร้อน
สมมติอ่าน FL = 45°20′10″ และ FR = 225°20′24″ คำนวณ:
c = [(225°20′24″ − 45°20′10″) − 180°] ÷ 2 = 14″ ÷ 2 = 7″
หากกล้องเป็นรุ่น 2″ ค่า 7″ ถือว่าเกินเกณฑ์ ต้องทำ Field Adjustment โดยตั้งค่าสายใย (Reticle) ให้เลื่อนชดเชย 7″ หรือใช้เมนู Collimation Set ในกล้อง Digital Theodolite เพื่อเก็บค่าแก้ในหน่วยความจำ
หลังคำนวณค่า c ได้ ให้คงกล้องไว้ที่ Face Right และตั้งมุมราบเป้าหมายเป็น (FL + 180° + c) จากนั้นปรับสกรู Reticle ด้านข้างจนสายใยตัดที่เป้าใหม่ ทำซ้ำการอ่าน FL/FR เพื่อยืนยันว่าค่า c ลดลงต่ำกว่าเกณฑ์ การ Adjustment ภาคสนามใช้ได้ในงานทั่วไป แต่สำหรับงาน Monitoring โครงสร้างหรืองาน Industrial Plant ที่ต้องการความแม่นยำสูง ควรส่งสอบเทียบในห้องปฏิบัติการที่รองรับ ISO/IEC 17025
FIG (International Federation of Surveyors) แนะนำให้ทำ Two-Face Check อย่างน้อยทุกสัปดาห์สำหรับงานประจำ และทุกครั้งก่อนเริ่มงานที่ต้องการความแม่นยำสูงกว่า 1:10,000 รวมถึงทุกครั้งหลังจากกล้องตกหรือกระแทก การบันทึกค่า c ลงสมุดสนามจะช่วยติดตามแนวโน้มความเสื่อมของกล้องและวางแผนการบำรุงรักษาเชิงป้องกันได้
